بازار؛ گروه کشاورزی: بازار جهانی میوه یکی از بخش های پویا و رو به رشد اقتصاد کشاورزی جهان محسوب می شود؛ بازاری که تحولات آن تنها به میزان تولید محدود نیست و عواملی مانند رشد جمعیت، افزایش درآمد خانوارها، تغییر الگوی مصرف، توسعه زنجیره سرد، تجارت بین المللی و تغییرات اقلیمی بر مسیر آن اثر می گذارند.
بازار جهانی میوه در مسیر رشد
برآوردهای موجود نشان می دهد: ارزش بازار جهانی میوه های تازه و فرآوری شده بیش از ۷۰۰ میلیارد دلار است و این بازار به طور متوسط سالانه حدود ۴ تا ۶ درصد رشد می کند. در این میان، تجارت بین المللی حدود ۱۵ درصد از تولید جهانی میوه را به خود اختصاص می دهد؛ موضوعی که نشان می دهد بخش قابل توجهی از تولید در داخل کشورهای تولیدکننده مصرف می شود.
درحالیکه آسیا بزرگ ترین منطقه تولید میوه در جهان است و در کنار آن، آسیا و اروپا از مهم ترین بازارهای مصرف به شمار می روند، آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، میگوید: چین با سهمی حدود ۳۰ درصدی از تولید جهانی، بزرگ ترین تولیدکننده میوه در جهان است. هند با حدود ۱۲ درصد در جایگاه دوم قرار دارد و پس از آن برزیل با سهمی حدود ۴ تا ۵ درصد، ایالات متحده با حدود ۴ درصد و ترکیه با حدود ۳ درصد قرار گرفته اند.
ایران با برخورداری از تنوع اقلیمی و تولید قابل توجه محصولات باغی، یکی از تولیدکنندگان مهم میوه در جهان محسوب می شود؛ برآوردها نشان می دهد سهم ایران از تولید جهانی میوه حدود ۲ تا ۳ درصد است و کشور سالانه حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون تن انواع میوه تولید می کند
در بخشی دیگر از این گزارش آمده است: ایران نیز با برخورداری از تنوع اقلیمی و تولید قابل توجه محصولات باغی، یکی از تولیدکنندگان مهم میوه در جهان محسوب می شود. برآوردها نشان می دهد سهم ایران از تولید جهانی میوه حدود ۲ تا ۳ درصد است و کشور سالانه حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون تن انواع میوه تولید می کند.
با این حال، سهم ایران در تجارت جهانی متناسب با ظرفیت تولید کشور نیست. بر اساس آمار تجارت جهانی سال ۲٠۲۴-۲٠۲۵، ارزش صادرات گروه میوه، خشکبار و مغزها از ایران حدود ۴.۶ میلیارد دلار بوده که نزدیک به ۲.۲ درصد از ارزش صادرات جهانی این گروه را تشکیل می دهد. این اختلاف میان ظرفیت تولید و سهم تجارت، نشان دهنده وجود ظرفیت های استفاده نشده در بخش صادرات میوه ایران است.
آیا الگوی فعلی تولید میوه در ایران اقتصادی و پایدار است؟
نکته قابل توجه اینکه تولید میوه در ایران با چالشهایی مواجه است و برخی معتقدند در شرایطی که تولید میتواند به صرفه نباشد بایستی در خصوص آینده باغداری نگران شد. مجتبی شادلو، رئیس هیئت مدیره اتحادیه باغبانی ایران در گفتگو با خبرنکار بازار درباره آینده تولید میوه در کشور، با اشاره به خشکسالی و کمبود منابع آبی میگوید: باید بررسی شود که آیا ادامه الگوی فعلی تولید میوه در ایران، با توجه به شرایط آبی کشور، از نظر اقتصادی و پایداری امکان پذیر است یا خیر.
وی تاکید کرد: ایران از نظر تولید میوه، کشوری بسیار مستعد است و محصولاتی که در کشور تولید می شوند، از نظر کیفیت، طعم و مزه در سطح بالایی قرار دارند. بطوریکه بازار جهانی به کیفیت برخی از میوه های تولید ایران عادت کرده و انتظار مشخصی از این محصولات دارد. بنابراین ظرفیت تولید میوه در کشور یک فرصت اقتصادی مهم محسوب می شود که نباید به سادگی از دست برود.
وی ادامه داد: این ظرفیت در طول سال های گذشته و با همکاری بخش حاکمیت و مردم ایجاد شده و باغ هایی که امروز به مرحله تولید رسیده اند، نتیجه سال ها سرمایه گذاری و تلاش هستند. مضاف بر اینکه برخی باغها چند ده سال است که ایجاد شده اند و اکنون به اوج فرصت اقتصادی خود رسیده اند. بنابراین نمی توان بدون توجه به این سرمایه عظیم، درباره آینده تولید تصمیم گیری کرد.
ضرورت حفظ فرصت اقتصادی باغداری
وی تصریح کرد: امروز باید به جای اینکه صرفا درباره حذف یا توقف این فعالیت ها فکر کنیم، شرایط موجود را به گونه ای مدیریت کنیم که بتوان این فرصت اقتصادی را حفظ و دوباره فعال کرد.
شادلو تاکید کرد: بخش باغبانی علاوه بر اینکه برای اقتصاد کشور یک فرصت محسوب می شود، برای اقشاری که به صورت مستقیم در این بخش فعالیت می کنند نیز اهمیت زیادی دارد. لذا لازم است شرایط به گونه ای مدیریت شود که هم محدودیت های منابع آب مورد توجه قرار گیرد و هم سرمایه گذاری های انجام شده در بخش باغبانی از بین نرود.
رئیس هیئت مدیره اتحادیه باغبانی ایران: برای حل مشکلات بازار میوه باید مجموعه زنجیره تولید تا مصرف مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا مشکلات امروز تنها به تولید محدود نیست و بازار، توزیع، واسطه ها، عمده فروشی و خرده فروشی نیز در شکل گیری قیمت نهایی نقش دارند
رئیس هیئت مدیره اتحادیه باغبانی ایران خاطرنشان کرد: مدیریت صحیح این شرایط می تواند زمینه را برای حفظ یک فرصت اقتصادی مهم در کشور فراهم کند؛ فرصتی که هم به اقتصاد ملی مربوط است و هم معیشت گروه بزرگی از تولیدکنندگان و فعالان زنجیره باغبانی را تحت تاثیر قرار می دهد.
شادلو در پایان تاکید کرد: برای حل مشکلات بازار میوه باید مجموعه زنجیره تولید تا مصرف مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا مشکلات امروز تنها به تولید محدود نیست و بازار، توزیع، واسطه ها، عمده فروشی و خرده فروشی نیز در شکل گیری قیمت نهایی نقش دارند.
وی گفت: تولیدکننده زمانی می تواند با اطمینان به فعالیت خود ادامه دهد که از یک سو امکان مدیریت هزینه های تولید را داشته باشد و از سوی دیگر، بازار و سازوکار فروش محصول برای او روشن و قابل پیش بینی باشد.
پسته، خرما و کیوی؛ مزیت های صادراتی ایران
نکته قابل تامل اینکه در میان محصولات مختلف، موز، سیب، انگور و پرتقال از مهم ترین میوه های تجاری در بازار بین المللی هستند. ایران نیز در برخی محصولات از مزیت رقابتی قابل توجهی برخوردار است. پسته، خرما، کیوی، سیب، انگور، مرکبات و انار از جمله محصولاتی هستند که ایران در تولید و صادرات آنها ظرفیت بالایی دارد. با این حال، رقابت در بازار جهانی میوه تازه بسیار شدید است و کشورهایی مانند اسپانیا، آمریکا، هلند، مکزیک، شیلی، پرو و چین سهم بیشتری از تجارت بین المللی را در اختیار دارند.
کارشناسان بر این باورند که برای افزایش سهم ایران، صرف افزایش تولید کافی نیست و باید مجموعه ای از عوامل شامل کیفیت محصول، استانداردسازی، بسته بندی، برندسازی، حمل و نقل و دسترسی به بازارهای هدف به صورت همزمان تقویت شود.
چرا سهم ایران از تجارت جهانی محدود است؟
محدودیت های ناشی از تحریم ها و دشواری دسترسی به بازارهای مالی، ضعف زیرساخت های زنجیره سرد و حمل و نقل، مشکلات استانداردسازی و بسته بندی، ضعف برندسازی، نوسانات تولید ناشی از خشکسالی و کم آبی و سهم نسبتا پایین محصولات با ارزش افزوده بالا در صادرات، از مهم ترین موانع توسعه صادرات میوه ایران هستند.
در چنین شرایطی، توسعه صادرات نیازمند عبور از رویکرد سنتی تولید و حرکت به سمت زنجیره کامل ارزش است؛ زنجیره ای که از باغ و مزرعه آغاز شود و تا بسته بندی، نگهداری، حمل، بازاریابی و فروش در بازار هدف ادامه پیدا کند.
فرصت های سرمایه گذاری در بازار میوه
با توجه به روندهای جهانی، چند بخش از زنجیره میوه می تواند فرصت بیشتری برای سرمایه گذاری داشته باشد. تولید میوه های ارگانیک، صنایع فرآوری، بسته بندی هوشمند، صادرات میوه های استوایی، توسعه زنجیره سرد و تجارت الکترونیک محصولات کشاورزی از جمله این حوزه ها هستند.
برای ایران نیز سرمایه گذاری در این بخش ها می تواند به افزایش ارزش صادرات و کاهش وابستگی تجارت به فروش محصولات خام کمک کند. به ویژه فرآوری و بسته بندی می تواند امکان عرضه محصولات ایرانی با ارزش افزوده بالاتر را فراهم کند.
در مجموع، بازار جهانی میوه با وجود چالش های اقلیمی و تجاری، همچنان بازاری رو به رشد است. آسیا همچنان قطب اصلی تولید به شمار می رود و اروپا و آمریکای شمالی از مهم ترین بازارهای وارداتی هستند. در این میان، افزایش تقاضا برای محصولات گرمسیری، ارگانیک و باکیفیت فرصت های تازه ای برای صادرکنندگان ایجاد کرده است.
ایران نیز با سهم ۲ تا ۳ درصدی از تولید جهانی و سهم حدود ۲.۲ درصدی از تجارت میوه، خشکبار و مغزها، از ظرفیت مناسبی برای توسعه صادرات برخوردار است؛ اما استفاده از این ظرفیت به بهبود کیفیت، استانداردسازی، بسته بندی، توسعه زنجیره سرد، کاهش ضایعات و گسترش بازارهای صادراتی وابسته است.
