بحران در گلوگاه انرژی؛ آیا تنش در تنگه هرمز، قیمت نفت را به مرز ۱۵۰ دلار می‌رساند؟

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از ایرنا، احسان جنابی با اشاره به تحولات اخیر منطقه و اثرات آن بر بازار جهانی نفت، اظهار داشت: پس از حمله به ایران در نهم اسفند توسط ائتلاف آمریکایی – صهیونیستی، مجموعه‌ای از تحولات امنیتی و نظامی در منطقه شکل گرفت؛ در ادامه این روند، حملاتی نیز به برخی تأسیسات نظامی و غیرنظامی ایران صورت گرفت که سطح تنش‌ها را در منطقه افزایش داد.

وی افزود: جمهوری اسلامی ایران پیشتر نیز بار‌ها اعلام کرده بود که در صورت تداوم سیاست فشار حداکثری و اقدامات یکجانبه از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی، ممکن است به اقداماتی از جمله مسدود کردن تنگه هرمز متوسل شود؛ اقدامی که هرچند به گفته مقامات ایرانی مطلوب تهران نیست، اما می‌تواند به‌عنوان یک ابزار بازدارنده مورد استفاده قرار گیرد.

جنابی یادآور شد: تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود به‌گونه‌ای که حدود ۲۱ درصد نفت جهان به همراه بخش قابل توجهی از کالا‌های دیگر از طریق این مسیر استراتژیک جابه‌جا می‌شود. به همین دلیل، هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند آثار قابل توجهی بر بازار جهانی انرژی داشته باشد.

وی ادامه داد: در شرایط کنونی، نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران کنترل این تنگه را در اختیار گرفته‌اند و بر اساس گزارش‌ها، اجازه عبور به کشتی‌های باری و نفتکش کشور‌های متخاصم و کشور‌هایی که در ائتلاف آمریکایی – صهیونیستی مشارکت داشتند، داده نشده است. در عین حال برخی نفتکش‌های متعلق به کشور‌های غیرمتخاصم همچنان امکان عبور از این مسیر را داشته‌اند.

وی اعلام کرد: همزمان با این تحولات، نهاد‌های بین‌المللی از جمله صندوق بین‌المللی پول، آژانس‌های جهانی انرژی و برخی سازمان‌های اقتصادی نسبت به پیامد‌های این وضعیت هشدار داده و نگرانی خود را از اختلال در عرضه جهانی نفت اعلام کرده‌اند. این نگرانی‌ها نیز بی‌دلیل نیست، چرا که کاهش عرضه نفت می‌تواند پیامد‌های نامطلوبی برای کشور‌های مصرف‌کننده و واردکننده انرژی به همراه داشته باشد.

تغییر الگوی تأثیرگذاری بر قیمت نفت

این تحلیلگر بازار انرژی با اشاره به تغییر الگوی سنتی تعیین قیمت نفت در بازار‌های جهانی گفت: در گذشته قیمت نفت اغلب تحت تأثیر عوامل بنیادین بازار، یعنی عرضه و تقاضا، تعیین می‌شد و همین عوامل نیز نقش اصلی را در سازوکار قیمت ایفا می‌کردند. اما در ماه‌های اخیر و به‌ویژه در شرایط فعلی، تحولات ژئوپلیتیکی نقش پررنگ‌تری در شکل‌گیری قیمت‌ها پیدا کرده‌اند.

وی توضیح داد: مجموعه عواملی که اکنون موجب نوسانات شدید در بازار نفت شده‌اند را می‌توان در چهار دسته اصلی تقسیم‌بندی کرد که نخستین و مهم‌ترین آن، حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و در ادامه بسته شدن تنگه هرمز و آنچه دونالد ترامپ از آن با عنوان «محاصره دریایی» یاد کرده، محسوب می‌شود.

جنابی افزود: بحث بسته شدن تنگه هرمز از ۲۸ فوریه (۹ اسفند) مطرح شد و از آن زمان تاکنون نیرو‌های مسلح ایران کنترل این تنگه را در اختیار دارند. در این مدت تنها به نفتکش‌هایی که متعلق به کشور‌های غیرمتخاصم بوده‌اند اجازه عبور داده شده است.

جهش تاریخی قیمت نفت

این تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی با اشاره به تغییرات شدید قیمت نفت گفت: پیش از نهم و دهم اسفند، نفت برنت در محدوده حدود ۶۰ دلار معامله می‌شد، اما طبق آمار‌های موجود قیمت این شاخص در مقاطعی به حدود ۱۱۷ تا ۱۱۸ دلار نیز رسیده است. البته این بازه قیمتی نیز ثابت نبوده و حتی در طول ساعات مختلف روز دچار تغییر شده است.

به گفته وی، برخلاف گذشته که پس از کشف قیمت در بازار‌هایی مانند نایمکس و آیس، قیمت‌ها از ثبات نسبی روزانه برخوردار بودند، اکنون بازار نفت با نوسانات شدید ساعتی مواجه است و هر اظهار نظر سیاسی یا تحول میدانی از سوی طرفیت تخاصم می‌تواند بلافاصله بر قیمت‌ها اثر بگذارد.

جنابی تأکید کرد: افزایشی که اکنون در قیمت نفت مشاهده می‌شود، در واقع بزرگ‌ترین جهش قیمت در تاریخ معاملات نفتی است و بسته بودن تنگه هرمز در عین حال یکی از بزرگ‌ترین اختلال‌های عرضه در تاریخ بازار جهانی انرژی محسوب می‌شود.

وی افزود: بر اساس برآورد‌های بانک جهانی هر یک درصد کاهش در تولید کشور‌های تولیدکننده نفت می‌تواند منجر به افزایش حدود ۱۱ درصدی قیمت نفت در بازار جهانی شود.

کاهش تولید در سایه اختلال صادرات

این کارشناس انرژی در توضیح چرایی تأثیر کاهش تولید بر قیمت‌ها گفت: در شرایط عادی، نفت تولیدشده یا به‌وسیله نفتکش‌ها صادر یا در صورت مازاد بودن، در مخازن ذخیره‌سازی زمینی نگهداری می‌شود. اما زمانی که امکان صادرات وجود نداشته باشد و ظرفیت ذخیره‌سازی نیز تکمیل شود، کشور‌های تولیدکننده ناچار می‌شوند تولید خود را کاهش دهند.

وی افزود: این کاهش تولید به طور مستقیم بر عرضه جهانی نفت اثر می‌گذارد و از سوی دیگر برخی کشور‌ها نیز به سمت ذخیره‌سازی احتیاطی حرکت می‌کنند. حتی کشور‌هایی که ذخایر کافی دارند، در چنین شرایطی تلاش می‌کنند ذخایر خود را افزایش دهند، زیرا چشم‌انداز بازار را نامطمئن می‌بینند.

نقش دیپلماسی در نوسانات بازار

جنابی دومین عامل مؤثر بر قیمت نفت را روند مذاکرات و تحولات دیپلماتیک دانست و گفت: هر زمان که میانجی‌ها یا طرف‌های درگیر از پیشرفت مذاکرات یا احتمال توافق سخن می‌گویند، بازار به سرعت واکنش نشان می‌دهد.

وی افزود: یکی از تاکتیک‌هایی که دونالد ترامپ از آن استفاده می‌کند، بیان اظهارات مبهم در ساعات پایانی روز یکشنبه و پیش از آغاز معاملات روز دوشنبه در آمریکا است. این اظهارات اغلب با هدف ارسال سیگنال آرامش به بازار و جلوگیری از افزایش تنش در قیمت‌ها مطرح می‌شود.

این تحلیلگر بازار انرژی خاطر نشان کرد: ایران نیز در قالب ابتکارات دیپلماتیک خود در اردیبهشت‌ماه طرحی را برای حل‌وفصل بحران ارائه کرد که بر اساس آنچه در رسانه‌ها منتشر شده، در این طرح تأکید شده بود که ایران خواهان توقف دائمی جنگ است و اگر کشور‌ها یا آمریکا تضمین دهند که حمله‌ای علیه ایران صورت نگیرد، تهران آمادگی مذاکره را خواهد داشت.

وی ادامه داد: انتشار خبر این پیشنهاد باعث شد قیمت نفت دبلیو تی (WTI) در یک روز بیش از سه درصد کاهش پیدا کند. اما پس از آنکه این طرح از طریق پاکستان به آمریکا منتقل شد و ترامپ آن را قانع‌کننده ندانست و تهدید به ادامه حملات کرد، بازار بار دیگر واکنش نشان داد و قیمت‌ها افزایش یافت.

جنابی با اشاره به مباحث مطرح‌شده در مجامع بین‌المللی انرژی گفت: در نشست‌های مرتبط با آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نیز تأکید شد که ادامه مذاکرات همراه با تنش‌های نظامی، سطح نااطمینانی در بازار را افزایش داده است.

وی توضیح داد: سرمایه‌گذاران در چنین شرایطی نمی‌دانند آیا مذاکرات به نتیجه خواهد رسید یا درگیری‌ها ادامه پیدا می‌کند و همین وضعیت موجب افزایش ریسک و کاهش تمایل به سرمایه‌گذاری در بخش انرژی می‌شود.

تصمیمات اوپک پلاس و خروج امارات

این تحلیلگر انرژی سومین عامل اثرگذار بر قیمت نفت را تصمیمات اوپک پلاس عنوان کرد و گفت: تحولات درون این ائتلاف همواره تأثیر مستقیمی بر بازار داشته است، اما در شرایط کنونی اهمیت آن دوچندان شده است.

وی افزود: اعلام خروج امارات متحده عربی از سازمان اوپک در اول می ۲۰۲۶ شوک سیاسی مهمی به این سازمان وارد کرد؛ امارات با سهم تولید حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز یکی از تولیدکنندگان مهم اوپک محسوب می‌شد و خروج آن می‌تواند موقعیت این سازمان را تضعیف کند.

جنابی ادامه داد: برخی تحلیلگران معتقدند این اقدام با هماهنگی آمریکا انجام شده و می‌تواند بر توازن قدرت در اوپک، به‌ویژه در رابطه با رهبری عربستان سعودی، تأثیر بگذارد. امارات همچنین تمایل داشت تولید خود را تا حدود پنج میلیون بشکه در روز افزایش دهد و نگران بود که در چارچوب نظام سهمیه‌بندی اوپک نتواند به این هدف برسد.

افزایش محدود تولید اوپک پلاس

به گفته وی، در سوم می ۲۰۲۶ کشور‌های عربستان، روسیه، عراق، کویت، الجزایر، قزاقستان و عمان تصمیم گرفتند تولید جمعی خود را در ماه ژوئن روزانه ۱۸۸ هزار بشکه افزایش دهند؛ هرچند این تصمیم می‌تواند تا حدودی بر کاهش قیمت‌ها اثر بگذارد، اما رقم ۱۸۸ هزار بشکه در مقیاس بازار جهانی چندان بزرگ نیست و اثر آن بیشتر نمادین تلقی می‌شود.

جنابی افزود: حتی برخی تحلیلگران معتقدند این تصمیم در عمل تأثیر واقعی بر بازار ندارد، زیرا بسیاری از همین کشور‌ها به دلیل بسته بودن تنگه هرمز با مشکل صادرات مواجه هستند که نمونه بارز آن کشور عربستان است.

عربستان و محدودیت نقش سنتی «تولیدکننده نوسان‌گیر»

این کارشناس انرژی گفت: در گذشته هر زمان بازار با کمبود عرضه مواجه می‌شد، عربستان به‌عنوان «سوئینگ پرودیوسر» وارد عمل می‌شد و با افزایش تولید، تعادل بازار را حفظ می‌کرد، اما در شرایط فعلی، عربستان نیز با محدودیت صادرات مواجه شده است. این کشور که پیش‌تر سقف تولید حدود ۱۰ میلیون و ۲۹۰ هزار بشکه در روز را ثبت کرده بود، اکنون به دلیل محدودیت صادرات و ذخیره‌سازی تنها حدود ۷ میلیون و ۷۶۰ هزار بشکه در روز تولید می‌کند.

به گفته جنابی، وابستگی زیرساخت‌های صادراتی عربستان به مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز نیز باعث شده این کشور نتواند به‌راحتی مسیر‌های جایگزین را فعال کند.

ضربه «پروژه آزادی» آمریکا به بازار نفت

وی چهارمین عامل مؤثر بر بازار را طرحی دانست که ترامپ آن را «پروژه آزادی» نامیده است و در این باره توضیح داد: رئیس‌جمهور آمریکا در سوم می ۲۰۲۶ در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که قصد دارد با اجرای این طرح، کشتی‌های تجاری سرگردان در تنگه هرمز را هدایت کرده و از منطقه جنگی خارج کند؛ انتشار این پیام باعث شد قیمت نفت برنت حدود ۲.۴ درصد کاهش یابد، اما اغلب تحلیلگران معتقدند این تأثیر کوتاه‌مدت بوده و نمی‌تواند روند کلی بازار را تغییر دهد.

این تحلیلگر بازار انرژی با اشاره به عقب نشینی آمریکا از اجرای این پروژه در کمتر از ۴۸ ساعت از آغاز آن، تاکید کرد: در صورتی که تنگه هرمز به هر دلیل همچنان بسته باقی بماند، قیمت نفت در کوتاه‌مدت می‌تواند حتی از مرز ۱۵۰ دلار در هر بشکه نیز عبور کند.

وی افزود: تا زمانی که شرایط فعلی ادامه داشته باشد و تنگه هرمز به‌طور کامل به حالت عادی بازنگردد، بازگشت قیمت نفت به زیر محدوده ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلار بسیار بعید به نظر می‌رسد.

جنابی تأکید کرد: حتی اگر توافقی میان طرف‌ها حاصل یا درگیری‌ها متوقف شود، کاهش قیمت نفت فوری نخواهد بود. بازگشت تولید به سطح پیشین نیازمند سرمایه‌گذاری جدید، احیای چاه‌های نفت و صرف زمان قابل توجه است و بازار انرژی برای بازگشت به تعادل به زمان نیاز خواهد داشت.